Rozliczenie kontraktów budowlanych w przypadku ogłoszenia upadłości wykonawcy. Część I

W tle odbywającego się właśnie turnieju EURO 2012 uzyskujemy coraz to nowsze informacje dotyczące pogarszającej się kondycji finansowej przedsiębiorstw, które brały udział w budowie dróg, wznoszeniu aren sportowych oraz realizacji innych inwestycji służących przeprowadzeniu tak szeroko zakrojonej imprezy sportowej jaką są finały mistrzostw Europy w piłce nożnej. Przewidywany wzrost ilości wniosków o ogłoszenie upadłości wykonawców robót budowlanych skłania do dokonania krótkiej analizy, w jaki sposób strony umów o roboty budowlane powinny rozliczać wzajemne roszczenia po tym, gdy wykonawcy robót utracą możliwość wywiązywania się ze swoich zobowiązań w pełnym zakresie, przewidzianym zawartymi przez nich kontraktami.

Poniższe opracowanie skupiać się będzie na następujących zagadnieniach dotyczących wzajemnych rozliczeń pomiędzy inwestorami a wykonawcami:

  • wpływu ogłoszenia upadłości wykonawcy robót budowlanych na roszczenia z tytułu gwarancji oraz rękojmi;
  • potrącenia wierzytelności w przypadku ogłoszenia upadłości likwidacyjnej wykonawcy;
  • związku pomiędzy uprawnieniem do odstąpienia umowy a ogłoszeniem upadłości przez wykonawcę;
  1. Gwarancja i rękojmia

Gwarancja jakości wykonanych robót stanowi zobowiązanie wykonawcy do usunięcia wad, które mogą się ujawnić w obiekcie budowlanym już po wykonaniu umowy i odbiorze technicznym obiektu budowlanego. Okres trwania gwarancji może być swobodnie określany przez strony (w praktyce spotyka się gwarancje 10-cio letnie jak i dłuższe). Podstawowym obowiązkiem wykonawcy wynikającym z gwarancji jest niezwłoczne usunięcie jakichkolwiek stwierdzonych przez inwestora usterek lub wad po odebraniu przedmiotu umowy. Jak wskazuje się w literaturze, inwestorowi nie przysługuje roszczenie o wymianę rzeczy na wolną od wad (co de facto oznaczałoby roszczenie o ponowne wybudowanie obiektu).

Rękojmia za wady fizyczne jest drugim uprawnieniem przysługującym inwestorowi w zakresie odpowiedzialności wykonawcy za jakość wykonanej przez siebie pracy, na podstawie której można żądać od niego usunięcia wad budowli. Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego okres rękojmi w przypadku wad budynku wynosi 3 lata, a gdy obydwie strony umowy są profesjonalistami okres ten może być w sposób dowolny skracany lub wydłużany. Początkowym okresem obowiązywania rękojmi jest moment odbioru obiektu od wykonawcy.

Krótkie omówienie powyższych uprawnień inwestora ma na celu wykazanie, iż roszczenia z tytułu rękojmi i gwarancji mają szczególny charakter w przypadku określania wzajemnych zobowiązań pomiędzy inwestorem a wykonawcą. Warto przede wszystkim zwrócić uwagę na dwie kwestie, tj. okres obowiązywania gwarancji i rękojmi (często długoletni), a także możliwość braku realizacji wskazanych roszczeń, w przypadku gdy przedmiot umowy okaże się wolny od usterek lub wad.

  1. Kaucja gwarancyjna

Pojawia się w związku z tym pytanie, jak inwestor powinien skutecznie zabezpieczyć swoje uprawnienia oraz jak powinien dochodzić swoich roszczeń w przypadku, gdy wykonawca po oddaniu obiektu zgłosi wniosek o upadłość.

W sukurs w tym przypadku przychodzi instytucja kaucji gwarancyjnej, która pomimo tego, iż nie została wprost uregulowana w Kodeksie cywilnym, jest powszechnie stosowana w obrocie gospodarczym, w tym w odniesieniu do umów o roboty budowlane.

Istotą kaucji gwarancyjnej jest zatrzymanie przez inwestora części wynagrodzenia (zazwyczaj na okres obowiązywania rękojmi bądź udzielenia gwarancji) celem zabezpieczenia wykonania roszczeń, które mogą powstać w przyszłości. Oczywiście kaucja nie stanowi automatycznego zwolnienia wykonawcy z obowiązku usunięcia wad. Jej celem jest natomiast zabezpieczenie nbso pokrycia kosztów usunięcia wad obiektu budowlanego, gdy wykonawca nie wykona swoich zobowiązań. Jak wskazuje się w orzecznictwie, postanowienie umowne zastrzegające kaucję gwarancyjną tworzy odrębną umowę kaucji gwarancyjnej, która nie ma charakteru umowy wzajemnej, gdyż brak jest w tym przypadku ekwiwalentności świadczeń.

Zastrzeżenie to ma niezwykle istotne przełożenie w odniesieniu do przepisów ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze w zakresie regulacji skutków jakie niesie za sobą ogłoszenie upadłości w zakresie zobowiązań upadłego.

  1. Upadłość wykonawcy a zabezpieczenie roszczeń z tytułu gwarancji i rękojmi

Upadłość układowa. W przypadku upadłości z możliwością zawarcia układu ani upadły, ani zarządca majątku – co do zasady – nie mogą spełniać świadczeń objętych z mocy ustawy postanowieniami układu. Odstępstwo od tej reguły stanowi jedynie zgoda sędziego-komisarza, który może zezwolić na spełnienie świadczeń wynikających z zobowiązań powstałych po dniu ogłoszenia upadłości lub powstałych przed ogłoszeniem upadłości, które są objęte układem za zgodą wierzycieli, jeżeli jest to niezbędne do prowadzenia działalności gospodarczej lub podnoszenia efektywności przedsiębiorstwa upadłego. Rozwiązanie takie należy uznać za uzasadnione. Jest ono podstawą do umożliwienia upadłemu wykonania swoich zobowiązań, które mogą mu pozwolić np. na uzyskanie pełnego zwrotu zatrzymanej przez inwestora kaucji, jak też mają online casino wpływ na utrzymanie przez upadłego pozycji na rynku jako podmiotu wywiązującego się z bieżących zobowiązań.

Problemem dla inwestora będzie jednak sytuacja, w której upadły nie zrealizuje swoich zobowiązań wynikających z gwarancji lub rękojmi. W takim przypadku rozwiązaniem będzie usunięcie przez inwestora usterek lub wad na swój koszt, przy jednoczesnym potrąceniu poniesionych wydatków z posiadanej kaucji gwarancyjnej. Uzasadnieniem dla takiego działania są zarówno rozwiązania praktyczne (pozwalające inwestorowi na realizację roszczeń, których nie może spełnić upadły) jak i orzecznictwo (dotyczące przede wszystkim sytuacji w której upadły poddaje się likwidacji), które uzasadnia zatrzymanie przez inwestora kaucji.

Upadłość likwidacyjna. Roszczenia z tytułu rękojmi oraz gwarancji mogą wygasnąć  po upływie wielu lat od zrealizowania umowy o roboty budowlane. Sytuacja taka tworzy dla inwestora ryzyko braku realizacji roszczeń w przypadku upadłości wykonawcy umowy, który powinien zapewnić jakość wykonanej przez siebie inwestycji budowlanej.

Również w tym przypadku inwestorowi pomocna okazać się może instytucja kaucji gwarancyjnej. Podstawą do tego, aby nie zwracać kaucji w przypadku upadłości likwidacyjnej jest uznanie, iż kaucja gwarancyjna nie ma charakteru wzajemnego i jest elementem umowy odrębnej od umowy o roboty budowlane.

W przeciwnym wypadku, do zobowiązania takiego zastosowanie miałby art. 98 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, na podstawie którego syndyk masy upadłościowej likwidowanego przedsiębiorstwa odstępując od umowy o roboty budowlane, oczekiwałby zwrotu kwot zatrzymanych przez inwestora (kaucji gwarancyjnych), zabezpieczających roszczenia przeciwko upadłemu z tytułu rękojmi i gwarancji na wykonane prace. W ślad za odstąpieniem syndyk żądałby więc wpłaty wspomnianych kwot do masy upadłości, co stawiałoby inwestora w pozycji, w której nie mógłby on realizować swoich uprawnień.

W tym miejscu warto odnieść się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2008 r. (sygn. akt CSK 258/08), w którym wskazał on, iż skoro roboty budowlane zostały ukończone i odebrane przez inwestora przed ogłoszeniem upadłości wykonawcy, umowa o roboty budowlane (będąca umową wzajemną) została wykonana. W takiej sytuacji stosunki między stronami kształtuje wyłącznie umowa gwarancji i umowa kaucji, które jednak nie są elementami przedmiotowo istotnymi dla umowy o roboty budowlane i zarazem nie są umowami wzajemnymi (art. 488 k.c.), a tym samym nie znajduje do nich zastosowanie art. 98 ust. 1 Prawa upadłościowego i naprawczego.

Jak dalej wskazywał Sąd Najwyższy w przytaczanym wyroku, w świetle treści art. 647 k.c. zawierającej definicję ustawową umowy o roboty budowlane, postanowienia dotyczące udzielenia gwarancji na wykonane roboty oraz dotyczące tzw. kaucji gwarancyjnej będącej zabezpieczeniem kosztów usunięcia wad z tytułu rękojmi i gwarancji, nie sposób zaliczyć do elementów przedmiotowo istotnych umowy o roboty budowlane. Co z tego wynika umowa gwarancji nie jest umową wzajemną, choćby z tego względu, że nie jest umową odpłatną. W konsekwencji uznać należy, iż art. 98 ust. 1 Prawa upadłościowego i naprawczego nie znajduje do niej zastosowania.

Dzięki takiemu podejściu orzecznictwa i praktyki, w którym zaznacza się, iż odpowiedzialność za wady z tytułu rękojmi ma charakter ustawowy, a odpowiedzialność gwarancyjna wynika z kontaktu odrębnego od umowy o roboty budowlane, można wysnuwać tezę, iż strony (po odbiorze technicznym obiektu budowlanego, a co za tym idzie, po wykonaniu umowy o roboty budowlane) łączy jedynie stosunek kaucyjny, który nie podlega – tak jak wszelkie zobowiązania wzajemne – przekształceniu (w razie konieczności) na zobowiązanie o charakterze pieniężnym i nie podlega włączeniu do masy upadłościowej likwidowanego przedsiębiorstwa (oczywiście przed upływem ustalonych terminów rękojmi i gwarancji)

Co jednak w sytuacji, w której postępowanie likwidacyjne zakończy się przed upływem okresu gwarancji lub rękojmi zabezpieczanych posiadaną przez inwestora kaucją gwarancyjną? W takim przypadku kolejny raz warto odnieść się do orzecznictwa, które wskazuje drogę do rozwiązania takiego problemu. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2011 r. (sygn. akt: V CSK 204/10) w sytuacji gdy postępowanie upadłościowe ma się zakończyć przed upływem wskazanych okresów, rozwiązaniem jest sprzedaż przez syndyka wierzytelności upadłego z tytułu zwrotu kaucji gwarancyjnej na podstawie art. 91 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (nawet jeżeli strony zawarłyby w łączącej ich umowie zakaz cesji wzajemnych wierzytelności). W takim zakresie decydujący jest tu cel postępowania upadłościowego, jakim jest zaspokojenie roszczeń wierzycieli w jak najwyższym stopniu. W przytoczonym wyroku Sąd Najwyższy potwierdził, iż uprawnienia inwestora z tytułu rękojmi oraz gwarancji nie wygasają wraz z ogłoszeniem upadłości wykonawcy, w związku z czym roszczenie o zwrot kaucji gwarancyjnej nie podlega przekształceniu i nie staje się wymagalne.

Kwestie potrącenia wierzytelności w przypadku ogłoszenia upadłości likwidacyjnej wykonawcy oraz związku pomiędzy uprawnieniem do odstąpienia od umowy a ogłoszeniem upadłości przez wykonawcę zostaną omówione w drugiej części opracowania.

Aplikant adwokacki. Specjalizuje się w prawie handlowym i korporacyjnym, prawie cywilnym oraz prawie ubezpieczeń.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *