Najważniejsze zmiany w kodeksie postępowania karnego wprowadzone z dniem 1 lipca 2015 roku

W dniu 27 września 2013 r. Sejm uchwalił ustawę o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie z dniem 1 lipca 2015 r., wprowadzając obszerne zmiany w procedurze karnej, których najważniejsze założenia przedstawiamy poniżej.

Zasada in dubio pro reo (art. 5 § 2 k.p.k.)

Znaczącej modyfikacji uległa zasada in dubio pro reo, czyli zasada domniemania niewinności. Dotychczas oznaczała ona, że sąd, posiadający inicjatywę dowodową, po wszechstronnym wyjaśnieniu sprawy był zobowiązany ocenić na korzyść oskarżonego wątpliwości, których nie usunięto w toku postępowania dowodowego. Sąd był więc zobowiązany do wydania wyroku uniewinniającego zarówno w przypadku wykazania w toku postępowania dowodowego niewinności oskarżonego, jak również wówczas, gdy dowody nie były w stanie wykazać w sposób jednoznaczny jego winy. Po zmianie modelu postępowania dowodowego, o której mowa poniżej, sąd jest zobowiązany rozstrzygać na korzyść oskarżonego wszelkie wątpliwości, których faktycznie nie usunięto w toku postępowania dowodowego, a nie tylko te których nie było możliwości usunąć.

Termin na złożenie wniosku o naprawienie szkody

Wydłużeniu uległ termin na złożenie wniosku o naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem, który obecnie istnieje aż do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej. Oznacza to, że pokrzywdzony w toku postępowania sądowego może w każdym momencie zawnioskować o orzeczenie wobec oskarżonego obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynieniu doznanej krzywdzie, co dotychczas było możliwe tylko do zakończenia pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego na rozprawie głównej (art. 49a k.p.k.).

Dostęp do akt postępowania przygotowawczego

Zmianie uległy również zasady zapoznawania się stron procesowych z aktami postępowania przygotowawczego, które dotychczas były uzależnione od zgody organu prowadzącego to postępowanie. Obecnie zasadą jest, że stronom tym udostępnia się akta postępowania przygotowawczego, z wyjątkiem konieczności zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania lub ochrony ważnego interesu państwa, wówczas prowadzący postępowanie ma możliwość odmowy udostępnienia takich akt (art. 156 § 5 k.p.k.). Jeżeli natomiast chodzi o podejrzanego, co do którego skierowano wniosek o zastosowanie lub przedłużenie izolacyjnego środka zapobiegawczego, prokurator ma obowiązek niezwłocznie udostępnić akta w części zawierającej treść dowodów stanowiących podstawę tego wniosku (art. 156 § 5a k.p.k.). Ponadto zmianie uległa procedura zaskarżenia decyzji odmownej w przedmiocie udostępnienia akt postępowania przygotowawczego. Obecnie decyzja ta jest zaskarżana do sądu, a nie jak to było dotychczas do prokuratora bezpośrednio przełożonego, co może przyczynić się do szerszego respektowania zasady jawności wewnętrznej w toku postępowania przygotowawczego (art. 159 k.p.k.).

Zmiany w zakresie postępowania dowodowego

Z dniem 1 lipca 2015 r. do kodeksu postępowania karnego wprowadzono szereg zmian dotyczących postępowania dowodowego, zmierzających do wymuszenia większej aktywności stron tego postępowania, przede wszystkim prokuratora i obrońcy, przy jednoczesnym zmniejszeniu roli sądu w przeprowadzaniu dowodów. W związku ze zmniejszeniem roli sądu w zakresie postępowania dowodowego, prokuratora wyposażono w prawo decydowania o wniesionym już do sądu akcie oskarżenie. Obecnie, odstąpienie oskarżyciela publicznego od oskarżenia wiąże sąd, który umorzy postępowanie karne, jeżeli prokurator, za zgodą oskarżonego cofnie akt oskarżenia, a pokrzywdzony nie przystąpi do postępowania w charakterze oskarżyciela posiłkowego (art. 14 § 2 k.p.k. oraz art. 54 § 2 k.p.k.). Inicjatywa dowodowa przysługuje przede wszystkim stronom, sąd zaś ma możliwość przeprowadzenia dowodu z urzędu jedynie w wyjątkowych sytuacjach (art. 167 k.p.k.). Przeprowadzenie dowodu następuje wyłącznie w granicach tezy dowodowej, wskazanej przez stronę, której rozszerzenie przez sąd jest możliwe wyłącznie w przypadkach wyjątkowych. Oskarżony ma co do zasady jedynie prawo, a nie obowiązek uczestniczenia w rozprawie. Nieobecność oskarżonego nie wpływała więc na przebieg postępowania, zaś strony obecne mają możliwość przeprowadzenia zawnioskowanych przez siebie dowodów. Nowelizacja wprowadziła także zasadę, według której dowody uzyskane za pomocą czynu zabronionego nie mogą stanowić podstawy orzekania w procesie karnym (art. 168a k.p.k).

Nowy tryb konsensualny

W świetle nowego przepisu art. 338a k.p.k., oskarżony ma możliwość złożenia wniosku o wydanie wyroku skazującego i wymierzenia zaproponowanej przez siebie kary, pod warunkiem braku sprzeciwu ze strony pokrzywdzonego i oskarżyciela publicznego, co niewątpliwie stanowi wyraz ochrony interesów pokrzywdzonych. Taki wniosek sąd może rozpoznać na posiedzeniu. Nowelizacja obejmuje również instytucję skazania bez rozprawy, zwłaszcza w zakresie w jakim wprowadza możliwość wydania wyroku skazującego wyłącznie w przypadku braku sprzeciwu pokrzywdzonego, który dotąd nie posiadał prawa do zajęcia wiążącego stanowiska.

Zmiany w postępowaniu apelacyjnym

Zgodnie z nowym art. 433 § 1 k.p.k. sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę apelacyjną tylko w granicach zaskarżenia i podniesionych zarzutów, co oznacza, że co do zasady działania sądu odwoławczego ograniczone są obecnie wyłącznie do okoliczności przedstawionych przez stronę w apelacji lub w zażaleniu. Ponadto po wejściu w życie nowelizacji, strona nie może podnieść zarzutu nieprzeprowadzenia przez sąd określonego dowodu, jeżeli nie składała w tym zakresie wniosku dowodowego (art. 427 § 4 k.p.k.). Co więcej, w toku postępowania odwoławczego strona może wskazać nowe dowody, tylko wówczas, jeżeli nie mogła z nich skorzystać na wcześniejszym etapie postępowania.

Zwiększenie roli mediacji w sprawach karnych

Założeniem nowelizacji kodeksu postępowania karnego oraz kodeksu karnego jest także zwiększenie roli mediacji w sprawach karnych, która na każdym etapie postępowania, ma być dobrowolną instytucją, na której dalsze prowadzenie zarówno pokrzywdzony jak i oskarżony będą mogli nie wyrazić zgody. Nowy art. 59a k.k. umożliwia bowiem umorzenie postępowania karnego, w przypadku gdy sprawca niekarany wcześniej naprawi szkodę lub zadośćuczyni wyrządzonej krzywdzie. Tak więc, skuteczne przeprowadzenie mediacji i uzgodnienie z pokrzywdzonym warunków naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem może przynieść wymierne korzyści dla oskarżonego w postaci umorzenia postępowania, przy jednoczesnym należytym zabezpieczeniu interesów pokrzywdzonego.

Przeprowadzona reforma procedury karnej ma na celu m.in. zwiększenie zasady kontradyktoryjności, poprzez wymuszenie większej aktywności stron przy jednoczesnym zmniejszeniu aktywności sądu w przeprowadzaniu postępowania dowodowego, oraz przyspieszenie postępowania z uwagi na brak konieczności odraczania rozprawy z powodu nieobecności oskarżonego, czy nowych możliwości zakończenia postępowania karnego. Zmiany w zakresie postępowania odwoławczego podążają natomiast w kierunku zawężenia zakresu rozpoznawania spraw przez sąd drugiej instancji.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *